Í upphafi árs 1989 var farið að huga að framtíð íslenska landsliðsins eftir Bogdan Kowalczyk. Handknattleikssamband Íslands stóð frammi fyrir vandasömu verkefni. Hvernig átti að finna arftaka mannsins sem hafði mótað íslenska landsliðið og komið því í fremstu röð?

Bogdan hafði sett ný viðmið. Undir hans stjórn hafði íslenska landsliðið tekið stór skref og fest sig í sessi meðal sterkustu handboltaþjóða heims. Sá sem tæki við þurfti því ekki aðeins að vera góður þjálfari. Hann þurfti að taka við og leiða leikmannahóp sem hafði þegar sannað sig í fremstu röð.

Bogdan var enn við stjórnvölinn en allt bendir til þess að bæði hann og HSÍ hafi gert ráð fyrir að þjálfaraskipti væru framundan. HSÍ ákvað því að spenna bogann hátt. Þjálfarinn sem sambandið vildi fá hét Paul Tiedemann, einn fremsti og virtasti handboltaþjálfari síns tíma. Tiedemann hafði stýrt Austur-Þýskalandi til Ólympíugulls í Moskvu árið 1980 og bronsverðlauna á heimsmeistaramótunum 1978 og 1986.

Um stund leit allt út fyrir að hann yrði næsti landsliðsþjálfari Íslands.

Arftaki Bogdans

Tiedemann þekkti vel til íslenska landsliðsins. Á Ólympíuleikunum í Seoul árið 1988 mættust Ísland og Austur-Þýskaland í ótrúlegum leik um sjöunda sætið. Austur-Þýskaland hafði betur eftir mikla baráttu sem stigmagnaðist í framlengingu og vítakastskeppni þar sem Ísland laut í lægra haldi.

Strax haustið 1988, stuttu eftir Ólympíuleikana, greindu íslensk blöð frá því að Tiedemann væri inni í myndinni hjá HSÍ sem mögulegur arftaki Bogdans. Þá þótti allt benda til þess að Bogdan væri á förum. Í janúar 1989 hafði málið tekið á sig mun gleggri mynd. Morgunblaðið greindi frá því að Tiedemann hefði fengið tilboð frá HSÍ og í febrúar gekk DV enn lengra og sagði „nokkuð víst“ að Paul Tiedemann tæki við íslenska landsliðinu af Bogdan Kowalczyk.

Til að setja stöðuna í skýrt samhengi var Bogdan enn landsliðsþjálfari Íslands á þessum tíma. Í febrúar 1989 leiddi hann liðið til frægs sigurs í B-heimsmeistarakeppninni í Frakklandi; sama mánuð og íslenskir fjölmiðlar greindu frá því að nokkuð víst væri að Paul Tiedemann tæki við landsliðinu. Tiedemann var því ekki aðeins nafn á óskalista sambandsins en það sem lesendur íþróttasíðanna vissu hins vegar ekki þá var hversu langt málið hafði í raun gengið.

„Samningurinn var þegar undirritaður“

Áratugum síðar rifjaði Tiedemann sjálfur upp Íslandsævintýrið sem aldrei varð og voru orð hans afdráttarlaus: „Der Vertrag war schon unterzeichnet.“ Samningurinn var þegar undirritaður.

Samkvæmt frásögn Tiedemanns var því ekki lengur aðeins um viðræður eða fyrirætlanir að ræða. Hann hafði samið um að taka við íslenska landsliðinu. En þá gripu austur-þýsk íþróttayfirvöld inn í. Íþróttir í Austur-Þýskalandi voru nátengdar ríkisvaldinu og fremstu þjálfarar landsins réðu ekki alltaf sjálfir hvert þeir fóru. Tiedemann hafði um árabil stýrt einu besta landsliði heims og bjó yfir ítarlegri þekkingu á austur-þýska handboltanum, leikmönnunum og leikkerfum.

Að sú þekking bærist beint inn í íslenskan handbolta þótti ekki ásættanlegt. Sérstaklega þar sem íslenska landsliðið var orðið raunverulegur keppinautur meðal bestu þjóða heims. Förin var því stöðvuð. Járntjaldið einfaldlega lokaðist.

Það er erfitt að skilja söguna til fulls án þess að hafa í huga tímann sem hún gerist á. Þetta var í byrjun árs 1989. Berlínarmúrinn stóð enn, þó hann riðaði til falls. Austur-Þýskaland var enn til. Það þótti því fásvinna að ætla fremsta handboltaþjálfara landsins að undirrita samning við erlent handknattleikssamband og flytja úr landi.

Á Íslandi virðist þó hafa verið haldið í vonina um tíma. Enn um vorið var fjallað um málið eins og ekki væri öll von úti. En Tiedemann kom aldrei. Það sem gerir söguna enn áhugaverðari er hversu skammt var í að heimurinn sem hafði komið í veg fyrir för hans til Íslands, tæki að hrynja. Berlínarmúrinn féll 9. nóvember 1989, aðeins nokkrum mánuðum eftir að honum hafði verið meinað för til Íslands. Austur-Þýskaland hafði liðið undir lok. Hefði samkomulag HSÍ og Tiedemanns komið til aðeins síðar er því vel hugsanlegt að pólitísku hindranirnar sem stöðvuðu ráðninguna hefðu ekki lengur staðið í vegi.

Síðar sama ár tók Tiedemann þess í stað við landsliði Egyptalands. Þar varð hann Afríkumeistari árið 1991 og kom Egyptum á Ólympíuleikana í Barcelona ári síðar. Þekkingin sem átti að berast til Íslands fór því suður eftir, til Norður Afríku.

Hvað hefði getað orðið?

Það er auðvitað ómögulegt að vita hvaða áhrif Tiedemann hefði haft á íslenskan handbolta.

En spurningin er góðra gjalda verð. Hann hefði tekið við sterku landsliði. Menn á borð við Alfreð Gíslason, Kristján Arason, Geir Sveinsson, Guðmund Guðmundsson og Júlíus Jónasson voru enn í stórum hlutverkum. Á sama tíma var næsta kynslóð undir forystu Ólafs Stefánssonar að nálgast óðfluga.

Tiedemann hefði því tekið við liðinu á merkilegum tímamótum, þar sem mjög sterkur kjarni var enn til staðar og önnur hæfileikarík kynslóð að stíga fram.

Maður sem hafði þegar stýrt landsliði til Ólympíugulls hefði fengið að móta íslenskan handbolta á einu áhugaverðasta umbreytingarskeiði hans. Við fáum aldrei að vita hvað hefði orðið úr því. En um stund árið 1989 var framtíðin ráðin. HSÍ hafði fundið arftaka Bogdans. Paul Tiedemann hafði samþykkt að taka við starfinu. Samningurinn var undirritaður. Svo lokaðist járntjaldið.

Af Bogdan Kowalczyk var það svo að frétta að hann ákvað að vera um kyrrt á Íslandi eftir allt saman. Allavega um stundarsakir. Hann stýrði landsliðinu áfram á HM í Tékkóslóvakíu árið 1990, þar sem Ísland hafnaði í 10. sæti. Að mótinu loknu lét Bogdan loks af störfum og skildi eftir sig djúp spor í íslenskum handbolta. Hann hafði lyft landsliðinu á nýjar hæðir, breytt kröfunum til leikmanna og sett ný viðmið um atvinnumennsku, aga og undirbúning. Arfleifð hans var því miklu stærri en úrslitin ein og sér gáfu til kynna. Bogdan varð, í vissum skilningi, guðfaðir nýs tíma í íslenskum handbolta. Arftaki hans var Þorbergur Aðalsteinsson, sem leiddi íslenska landsliðið áfram inn í næsta kafla, m.a. til fjórða sætis á Ólympíuleikunum í Barcelona árið 1992.